ROŚLINY OZDOBNE

Stronę redaguje Anna Musur

Ogólna uprawa roślin ozdobnych

* Rośliny jednoroczne wysiewane do gruntu * Rośliny jednoroczne produkowane z rozsady *

* Rośliny dwuletnie * Byliny zimujące w pomieszczeniach * Byliny zimujące w gruncie *

* Rośliny cebulowe * Drzewa i krzewy *  Rośliny szklarniowe *  Rośliny doniczkowe *

Rośliny jednoroczne wysiewane do gruntu

        Gatunki roślin, których okres wegetacji jest krótki (od siewu do kwitnienia upływa 8-12 tygodni) możemy wysiewać wprost do gruntu, a termin siewu jest uzależniony wyłącznie od wrażliwości gatunków na niskie temperatury oraz od tego, kiedy chcemy aby te rośliny kwitły u nas w ogrodzie. Bezpośrednio do gruntu wysiewamy też gatunki, które wytwarzają głęboki, nierozgałęziony korzeń palowy (np. maki, chabry, łubiny). Wysiew nasion bezpośrednio do gruntu jest stosunkowo niekłopotliwy, w porównaniu z produkcją rozsady. Poszczególne etapy przedstawię poniżej:

1. terminy wysiewu nasion

2. przygotowanie podłoża do wysiewu nasion

3. wielkość nasion

4. sposoby siewu

5. pielęgnacja siewek

 

1. terminy wysiewu nasion

        Nasiona tej grupy roślin wysiewa się na wiosnę w III-V. Niektóre można wysiewać już na jesieni i wtedy wiosną wcześniej kwitną (np. chaber bławatek, nagietek lekarski). Są takie gatunki, które wysiewamy raz i takie, które najlepiej jest dosiewać co 2-3 tygodnie, aby przedłużyć ich kwitnienie (np. groszek pachnący, maciejka). Niektóre gatunki jednoroczne możemy wysiewać do gruntu, ale, w celu przyspieszenia kwitnienia, możemy produkować pod osłonami z rozsady (np. cynia, aster chiński, wyżlin większy, kocanki ogrodowe) - uprawę tych gatunków opisałam w kolejnym punkcie.

  X - gatunki dobrze zimujące

            nagietek lekarski (Calendula officinalis)

            chaber bławatek (Centaurea cyanus)

            maczek kalifornijski (Eschscholtzia californica)

            mak lekarski (Papaver somniferum)

III - gatunki najmniej wrażliwe na niskie temperatury:

            czarnuszka damasceńska (Nigella damascena)

            maczek kalifornijski (Eschscholtzia californica)

            groszek pachnący (Lathyrus odoratus)

            ubiorki (Iberis)

            mak lekarski (Papaver somniferum)

            rezeda wonna (Reseda odorata)

IV - większość gatunków wysiewanych wprost do gruntu:

            chaber bławatek (Centaurea cyanus)

            godecja wielkokwiatowa (Godetia grandiflora)

            smagliczka nadmorska (Lobularia maritima)

            nagietek lekarski (Calendula officinalis)

            szarłaty (Amaranthus)

            złocień trójbarwny (Chrysanthemum carinatum)

            klarkia wyniosła (Clarkia elegans)

            powój trójbarwny (Convolvulus tricolor)

            kosmosy (Cosmos)

            dimorfoteka zatokowa (Dimorphotheca sinuata)

            słonecznik roczny (Helianthus annuus)

            wilec purpurowy (Ipomoea purpurea)

            mietelnik żakula (Kochia scoparia)

            łubin ogrodowy (Lupinus hybridus)

            maciejka, lewkonia dwurożna (Matthiola bicornis)

V - gatunki wrażliwe na niskie temperatury:

            nasturcja większa (Tropaeolum majus)

            fasola wielkokwiatowa (Phaseolus coccineus)

 

2. przygotowanie podłoża do wysiewu nasion

        Od wielkości nasion zależeć będzie sposób ich wysiewu oraz grubość przykrycia wysiewów. Zakłada się, że nasiona powinny być przykryte warstwą 3 razy grubszą od grubości nasion. Z wielkością nasion wiąże się oczywiście wartość określająca ilość nasion w 1 gramie. Znajomość tej wartości ma ogromne znaczenie przy planowaniu zakupu nasion na produkcję określonej ilości rozsady.

Tabela 1. Wielkość nasion roślin jednorocznych wysiewanych wprost do gruntu.

        Aby nasiona wzeszły, muszą dobrze napęcznieć, dlatego podstawową sprawą jest zapewnienie w tym czasie odpowiedniej wilgotności gleby. Przy podlewaniu musimy pamiętać o tym, by nie wypłukać nasion zbyt silnym strumieniem wody (najlepiej jest zraszać przez sitko). Po wzejściu roślin przerywamy zbyt gęste zasiewy (wyrywamy część roślin zostawiając w rzędach po jednej co 3-35 cm w zależności od gatunku), a gatunki dobrze znoszące przesadzanie możemy wysadzić w inne miejsce. W razie upałów siewki podlewamy, najlepiej doglebowo słabym ciśnieniem wody w godzinach porannych lub wieczornych. Glebę wokół roślin systematycznie odchwaszczamy i spulchniamy. W zależności od gatunku i przeznaczenia rośliny zasilamy odpowiednimi dawkami nawozów wieloskładnikowych (np. Azofoska, Florovit) doglebowo lub dolistnie. Rośliny wytwarzające dużą masę zieloną (pnącza, słonecznik) zasilamy częściej. W miarę przekwitania usuwamy przekwitnięte kwiatostany (przedłużymy kwitnienie i nie dopuścimy do zawiązywania nasion), w razie potrzeby podpieramy lub podwiązujemy wysokie, pokładające się rośliny. W przypadku zauważenia objawów chorób lub żerowania szkodników stosujemy odpowiednie zabiegi ochrony (gatunki z tej grupy są stosunkowo odporne na choroby i szkodniki).

Rośliny jednoroczne produkowane z rozsady

    Dlaczego niektóre rośliny jednoroczne uprawiamy z rozsady? Jest to grupa roślin, które mają długi okres wegetacji (wysiane do gruntu w IV-V nie zdążyłyby zakwitnąć przed nadejściem zimy), wiele z nich długo wschodzi, a ponadto są wrażliwe na niskie temperatury. Ponadto wiele gatunków ma tak małe nasiona, że bezpieczniejszy jest wysiew w kontrolowanych warunkach (np. w skrzynkach).

Co trzeba uwzględnić rozpoczynając produkcję rozsady roślin ozdobnych:

•  terminy i miejsce wysiewu nasion

•  pojemniki do wysiewu nasion

•  podłoża do wysiewu nasion

• wielkość nasion

•  sposoby siewu

• warunki kiełkowania nasion

•  pielęgnacja siewek

•  pikowanie siewek

•  pielęgnację przepikowanej rozsady

•  hartowanie rozsady

• wysadzanie rozsady na miejsce stałe

1. Terminy i miejsce wysiewu

    Przy produkcji roślin z rozsady niezbędne jest posiadanie pomieszczenia zabezpieczonego przed mrozem i jednocześnie dobrze oświetlonego. Produkcja rozsady w mieszkaniach nie jest zalecana ze względu na niedobór światła, szczególnie w miesiącach zimowych. Dlatego też ważne jest posiadanie inspektu lub szklarni.

Tabela 2. Terminy i temperatury wysiewu nasion roślin jednorocznych pod osłonami.

2. Pojemniki do wysiewu

    Najczęściej stosuje się skrzynki lub misy (siew rzutowy, rzędowy lub punktowy), większe nasiona można wysiewać bezpośrednio do doniczek, multiplatów (siew punktowy) lub do doniczek torfowych, w których wysadza się rozsadę do gruntu. Wszystkie pojemniki powinny być zdezynfekowane, np. roztworem siarczanu miedzi lub formaliny.

3. Podłoża do wysiewu

    Podłoże powinno mieć strukturę gruzełkowatą oraz dobre właściwości powietrzno-wodne. Nie jest wymagana zasobność w składniki pokarmowe, ponieważ dawkę startową roślina ma zmagazynowaną w nasieniu. Można zastosować w bardzo niedużych ilościach makro- i mikroskładniki w formie łatwo przyswajalnej (szczególnie, gdy mamy w planie późniejsze przesadzanie). Ponadto podłoże do wysiewu musi być wolne od patogenów i nasion chwastów. Do wysiewów doskonale nadaje się torf wysoki (duża pojemność wodna) odkwaszony do odczynu lekko kwaśnego lub obojętnego z dodatkiem gruboziarnistego piasku rzecznego lub perlitu (duża pojemność powietrzna) np. w stosunku 1:1. W przypadku wysiewu do ziemi kompostowej lub liściowej należy ziemie te parować w celu zniszczenia patogenów. Przy wysiewie nasion bardzo drobnych należy podłoże przesiać przez sito.

     Pojemniki wypełniamy przygotowanym wcześniej podłożem, i lekko wyrównujemy (nie ubijamy!) np. deseczką albo packą. Po wysiewie nasiona przykrywamy przesianym piaskiem (z wyjątkiem nasion bardzo drobnych lub wymagających światła do kiełkowania).

4. Wielkość nasion

Od wielkości nasion zależeć będzie sposób ich wysiewu oraz grubość przykrycia wysiewów. Zakłada się, że nasiona powinny być przykryte warstwą 3 razy grubszą od grubości nasion. Z wielkością nasion wiąże się oczywiście wartość określająca ilość nasion w 1 gramie. Znajomość tej wartości ma ogromne znaczenie przy planowaniu zakupu nasion na produkcję określonej ilości rozsady. 

Tabela 3. Wielkość nasion roślin jednorocznych produkowanych z rozsady.

(Praca zbiorowa, Rośliny ozdobne- skrypt dla studentów wydziałów ogrodniczych, PWN Warszawa 1987)

5. Sposoby wysiewu nasion

W zależności od wielkości nasion, ilości miejsca w szklarni (inspekcie) oraz posiadanych pojemników stosujemy wysiew rzutowy, rzędowy, punktowy lub gniazdowy.

Siew rzutowy - polega na równomiernym rozrzuceniu nasion po całej powierzchni przeznaczonej pod wysiew. Jest to sposób wymagający pewnej umiejętności, ponieważ zwykle wysypanie nasion z torebki kończy się zagęszczeniem roślin w jednym miejscu. Stosuje się go dla nasion, które wyraźnie widać na powierzchni oraz dla szybko kiełkujących (nie zdążą zagłuszyć ich chwasty).  

Siew rzędowy - polega na wysianiu nasion w wyznaczone rzędy. Stosuje się go dla nasion słabo widocznych na powierzchni, drobnych i wolno kiełkujących.

Siew punktowy - polega na wysiewie nasion pojedynczo, najczęściej do doniczek lub multiplatów. Stosuje się go dla bardzo dużych nasion oraz dla gatunków, które nie znoszą przesadzania (np. kobea, rącznik).

Siew gniazdowy - jest modyfikacją siewu punktowego i polega na umieszczeniu kilku (3-5) nasion w jednym miejscu.

6. Warunki kiełkowania nasion

    Do prawidłowego kiełkowania nasiona potrzebują przede wszystkim odpowiedniej temperatury i wilgotności podłoża i powietrza. Optymalne temperatury kiełkowania poszczególnych gatunków podano w tabeli 1. Są one związane z pochodzeniem roślin. Odpowiednia wilgotność podłoża natomiast jest niezbędna do napęcznienia i kiełkowania nasion. Zbyt wysoka wilgotność powoduje powstawanie warunków beztlenowych, zaduszenie i gnicie nasion, zbyt niska - wysychanie nasion i tracenie przez nie zdolności do kiełkowania. Dlatego tak ważne jest prawidłowe podlewanie (a właściwie zraszanie sitkiem) wysiewów. Dodatkowo pojemniki z wysiewami przykrywamy  szkłem lub folią i codzienne je wietrzymy. W momencie zauważenia pierwszych wschodów nakrycie zdejmujemy.

    Najczęściej nasiona kiełkują w ciemności i muszą być przykryte warstwą podłoża (3 x grubość nasion), jednak dla niektórych nasion dostęp światła jest konieczny. Do roślin wymagających światła do kiełkowania (nie przykrywamy ich podłożem, a tylko lekko w nie wgniatamy) należą:

Begonia semperflorens (begonia stale kwitnąca),

Celosia argentea (celozja pierzasta),

Helichrysum bracteatum (kocanki ogrodowe),

Matthiola incana (lewkonia letnia),

Lobelia erinus (lobelia przylądkowa),

Antirrhinum majus (wyżlin większy, lwia paszcza),

Petunia x hybrida (petunia ogrodowa),

Sanvitalia procumbens (sanwitalia płożąca, polegnatka),

Nicotiana alata (tytoń oskrzydlony),

Ageratum houstonianum (żeniszek oskrzydlony)

7. Pielęgnacja siewek

    Podczas kiełkowania i wzrostu siewek należy im zapewnić optymalne warunki wpływające na wzrost i rozwój roślin. Jest to stosunkowo łatwe w przypadku roślin wysiewanych pod osłonami. Stosunkowo łatwa jest regulacja prawidłowej temperatury (każde kolejne pikowanie i przesadzanie wiąże się z obniżeniem temperatury o kilka stopni). Dużym problemem, szczególnie przy wysiewach zimowych, jest zapewnienie siewkom odpowiedniej ilości światła. Dlatego warto doświetlać rośliny w miesiącach o najkrótszym dniu lampami np. sodowymi.

    Kolejnym ważnym czynnikiem kiełkowania i wzrostu roślin jest zapewnienie im optymalnej wilgotności podłoża i powietrza. Przy niedostatecznej wilgotności podłoża napęczniałe nasiona szybko wyschną, przy nadmiernej łatwo zostaną zaatakowane przez choroby grzybowe.  W miarę wzrostu siewek warto je zasilać roztworem nawozu wieloskładnikowego np. Florovitem. Specjalnym zabiegiem stosowanym przy uprawie roślin z rozsady jest ich pikowanie.

8. Pikowanie siewek

    Jest najbardziej praco- i czasochłonnym zabiegiem przy produkcji rozsady. Jest to przesadzanie młodych siewek, które wykształciły pierwsze liście właściwe. Zabieg ten po pierwsze pozwala na rozsadzenie gęstych wysiewów, zwiększa ilość składników odżywczych i światła przypadających na jedną roślinę, ale przede wszystkim powoduje uszkodzenie korzenia głównego i rozwój wielu korzeni bocznych. Prawidłowo wykonane pikowanie sprawia, że rośliny wykształcają bardzo silny system korzeniowy. Pikowania nie powinno się stosować dla roślin, które wytwarzają jeden główny korzeń (korzeń palowy) - np maki, łubiny. Nasiona takich roślin wysiewamy bezpośrednio do pojemników docelowych i unikamy przesadzania tych roślin. Natomiast rośliny łatwo regenerujące system korzeniowy dobrze reagują na pikowanie i powinno się ten zabieg wykonywać.

    Jak wygląda pikowanie? Najpierw przygotowujemy pojemniki wypełnione podłożem. Najczęściej stosujemy multiplaty (fot.7) lub po prostu doniczki (fot.8). Mniejsze siewki pikujemy pierwszy raz do skrzyneczek z wyznaczonymi rzędami.

    Podłoże stosowane do pikowania powinno być bogatsze w składniki pokarmowe np. substrat torfowy (odkwaszony torf wysoki + nawóz wieloskładnikowy), można też użyć mieszanki odkwaszonego torfu z ziemią kompostową lub liściową. Podłoże musi być koniecznie odkażone (np. termicznie - w piekarniku). Pojemniki wypełniamy podłożem  i lekko uklepujemy, następnie zraszamy (najlepiej kilkakrotnie z pozostawieniem czasu na wchłonięcie wody przez podłoże). Obficie podlewamy też naczynia z siewkami, które mają być przepikowane.

    Do pikowania używamy specjalnych pikowników (fot.9) - można je kupić w sklepach ogrodniczych, albo dobrze zaostrzonych kołeczków.

Fot. 9. Pikownik

1. Pikownikiem podważamy korzenie siewki, trzymając jednocześnie palcami za liścienie.

2. Uszczykujemy najdłuższe korzenie, ale nie niszczymy bryłki korzeniowej.

3. Wykonujemy dołek pikownikiem.

4. Umieszczamy w dołku system korzeniowy siewki, uważając aby nie podwijać korzeni.

5. Wbijamy pod kątem pikownik tuż obok siewki i przesuwamy go w kierunku rośliny, nagarniając podłoże na  korzenie (rys.1 b).

6. Wyrównujemy miejsce po wbitym pikowniku

7. Po przepikowaniu pełnego pojemnika podlewamy podłoże delikatnym strumieniem wody.

Rys. 1a. Nieprawidłowo przeprowadzone pikowanie - korzenie zagięte do góry, pikownik nie dociska podłoża do systemu korzeniowego.

Rys. 1b. Prawidłowe pikowanie - korzenie nie podwinięte, pikownik wbity pod kątem, po przesunięciu dociska podłoże do systemu korzeniowego. 

(Podgórska A., Pomirska H.: Działka szkolna, WS, 1963)

9. Pielęgnacja rozsady

    Do podstawowych zabiegów pielęgnacyjnych należą podlewanie, wietrzenie, odchwaszczanie, nawożenie, uszczykiwanie i ewentualna ochrona. Szczególnie ważne jest umiejętne podlewanie rozsady. Nie należy polewać wodą po liściach(rys.2a). Ma to ogromne znaczenie przede wszystkim podczas słonecznej pogody, gdyż rośliny łatwo ulegają poparzeniu (brunatne plamy), łatwiej też o rozwój patogenów grzybowych (szczególnie na liściach owłosionych lub mięsistych). Prawidłowe podlewanie rozsady przedstawia rysunek 2b. Ważne jest aby nie zalewać nadmiernie podłoża, szczególnie w chłodne pochmurne dni, ponieważ bardzo łatwo wtedy o rozwój chorób grzybowych oraz pojawienie się szkodników tak na roślinie jak i w glebie

Rys. 1a. Nieprawidłowe podlewanie rozsady po liściach

Rys. 1b. Prawidłowe podlewanie rozsady - do podłoża

(Podgórska A., Pomirska H.: Działka szkolna, WS, 1963)

    Rozsada wymaga też codziennego wietrzenia, szczególnie w słoneczne, cieple wiosenne dni. W szklarni powstaje wtedy tzw. efekt cieplarniany, co może przyczynić się do więdnięcia roślin, a nawet ich zaparzenia. W bardzo słoneczne dni niezbędne może się też stać cieniowanie roślin lub, jeszcze lepiej, całych pomieszczeń, w których produkujemy rośliny.  Najprostszym sposobem zacieniania jest rozpostarcie nad roślinami agrowłókniny lub maty cieniującej. Szklarnie i tunele można też pobielić roztworem wapna.

    Rozsada produkowana na parapecie okiennym w mieszkaniu ma znacznie słabszy dostęp do światła niż rozsada ze szklarni, tunelu lub inspektu. Aby zmniejszyć groźbę wybiegania roślin w mieszkaniu powinniśmy obniżyć o kilka stopni temperaturę powietrza.

    Zasilanie jest kolejnym zabiegiem doskonale wpływającym na jakość rozsady. Przed tym zabiegiem należy bezwzględnie odchwaścić pojemniki, aby nie zasilać dodatkowo chwastów. Nawożenie możemy rozpocząć wtedy, gdy roślina zaczęła wypuszczać nowe liście po kolejnym przesadzeniu lub gdy widzimy objawy niedoboru składników pokarmowych (jak to rozpoznać? - już wkrótce w nowym dziale "Ochrona roślin"). Najlepszym i najwygodniejszym sposobem nawożenia jest zasilanie dolistne i doglebowe płynnymi mieszankami wieloskładnikowymi (np. Florovitem). Stosujemy je w stężeniu podanym przez producenta na opakowaniu, średnio raz w tygodniu.

    Ważnym zabiegiem wpływającym na dobre rozkrzewienie rozsady jest uszczykiwanie wierzchołków. Opóźnia ono wprawdzie nieznacznie kwitnienie, ale wzmacnia rozsadę i nadaje jej ładny kształt oraz zapewnia obfitsze kwitnienie (roślina wytwarza większą ilość pędów). Ochrona omówiona zostanie wkrótce w nowym dziale "Ochrona roślin".

10. Hartowanie rozsady

    Rośliny produkowane w pomieszczeniu, w "cieplarnianych" warunkach, są delikatne i bardziej wrażliwe na zmiany światła i temperatury. Dlatego na ok. 2 tygodnie przed wysadzaniem należy zacząć hartować rozsadę. Polega to na codziennym wystawianiu roślin na zewnątrz w zacienione, osłonięte miejsce. Z każdym dniem wydłużamy czas przebywania roślin poza pomieszczeniem. Na 2-3 dni przed sadzeniem pozostawiamy rośliny na stałe na dworze. Stopniowo zmniejszamy też ograniczamy podlewanie rozsady. Hartowanie jest dość kłopotliwe w przypadku dużej ilości roślin, wtedy warto zastosować jedynie intensywne wietrzenie szklarni z jednoczesnym zmniejszeniem dawek wody. Dobrym miejscem produkowania rozsady jest inspekt, w którym możemy zapewnić zarówno właściwą temperaturę i oświetlenie jak i odpowiednie warunki do hartowania (po zdjęciu okien roślina jest praktycznie "na zewnątrz").

11. Wysadzanie rozsady na miejsce stałe

Dobrze wykształconą, krępą i zahartowaną rozsadę możemy wysadzać dopiero wtedy, gdy minie groźba ostatnich wiosennych przymrozków (ok. połowy maja - po tzw. zimnej Zośce). Sadzenie najlepiej przeprowadzić w pochmurną, a nawet lekko deszczową pogodę. Jeżeli nie możemy liczyć na taką pogodę, to sadzimy rozsadę po południu, gdy słońce nie operuje już tak mocno. Przed sadzeniem rośliny powinny być obficie podlane (najlepiej dzień wcześniej).  W przygotowanym wcześniej podłożu (patrz: przygotowanie podłoża) robimy małą łopatką odpowiedni do rośliny dołek i sadzimy na taką głębokość, na jaką rosła w doniczce. Po wysadzeniu ziemię wokół rośliny lekko ugniatamy i obficie podlewamy.

Rozstawa, w jakiej wysadzamy rośliny zależy przede wszystkim od gatunku, a nawet odmiany rośliny, a także od przeznaczenia rośliny. Przybliżone rozstawy, w jakich powinno się wysadzać rozsadę roślin jednorocznych przedstawia tabela 3.

   Tabela 4. Rozstawa sadzenia roślin jednorocznych produkowanych z rozsady.

 (Chojnowscy E. i M.: Najpiękniejsze kwiaty letnie, Multico, Warszawa 2002)

Rośliny dwuletnie

    Rośliny dwuletnie to nazwa nieco myląca. Określa te gatunki, których uprawa trwa dwa lata. Część roślin z tej grupy rzeczywiście żyje tylko 2 lata (bratek, dzwonek ogrodowy, naparstnica, miesiącznica, niezapominajka, lak) i po wydaniu nasion zamiera (rośliny monokarpiczne), inne są najładniejsze w drugim roku uprawy, a potem ich wartość zdobnicza maleje (ale z punktu widzenia botanika są roślinami wieloletnimi - malwa, goździk brodaty, stokrotka, mak syberyjski). Ponadto w kolejnych latach rośliny te łatwiej wymarzają i mniej obficie kwitną.

    Cykl uprawy roślin dwuletnich trwa 2 lata - w pierwszym roku rośliny wytwarzają części wegetatywne (rozetę liści), a w drugim obficie kwitną i wydają nasiona.

    Wysiew nasion przypada na wiosnę i lato (V-VIII).

    Najwcześniej wysiewane są przede wszystkim gatunki osiągające znaczne rozmiary - malwa, naparstnica, dzwonek ogrodowy, miesiącznica, a także goździk brodaty, lak.

    Nieco później (VI-VII) wysiewamy niezapominajkę, stokrotkę, szczeć.

    Najpóźniej, bo nawet w VIII wysiewamy bratka ogrodowego. 

   Nasiona wysiewamy do zimnego inspektu lub na rozsadniku. Przy większych nasionach warto wysiewać nasiona rzędowo lub punktowo do skrzyneczek lub bezpośrednio do doniczek. Gęste wysiewy należy przepikować.

    Po wyrośnięciu 3-4 liści wysadzamy rośliny na zagony zapasowe, gdzie rozrastają się i tworzą zwartą rozetę liści. W tym czasie pielęgnujemy rośliny według ogólnie przyjętych zasad - odchwaszczamy, nawozimy mieszankami nawozowymi, spulchniamy glebę między rzędami, podlewamy. Wprawdzie rośliny dwuletnie dobrze zimują w naszych warunkach klimatycznych, ale groźne są dla nich mroźne, bezśnieżne zimy, dlatego regułą jest przykrywanie ich późną jesienią przewiewnym materiałem. Przed nadejściem silniejszych mrozów, gdy ustali się temperatura poniżej zera należy rozety zabezpieczyć liśćmi, słomą lub stroiszem (gałęzie roślin iglastych).

    Jesienią lub wiosną sadzimy rośliny na miejsce stale.

Byliny zimujące w pomieszczeniach

    1. Gatunki zimujące w postaci organów spichrzowych - kłączy, bulw, cebul

    Do tej grupy roślin należą dobrze nam znane mieczyki, dalie, begonie bulwiaste, kanny oraz mniej popularne galtonie, tygrysówki, krokosmie. Są to rośliny wieloletnie, które ze względu na wrażliwość na mrozy muszą być corocznie wykopywane przed zimą z ogrodu i przechowywane w pomieszczeniach. Cykl uprawy tej grupy roślin ilustruje poniższy rysunek:

Rośliny te powinny być wykopywane jesienią (termin jest uzależniony od gatunku - od pierwszych przewidywanych przymrozków jesiennych dla begonii bulwiastej, aż po moment zważenia liści przez przymrozki  dla kanny). Szczegółowe opisy gatunków znajdują się na stronie dotyczącej tej grupy roślin. Oczywiście w momencie wykopywania rośliny te nie mają już zielonej części nadziemnej, przechowujemy więc części podziemne - bulwy, kłącza, cebule, korzenie bulwiaste. Są one organami spichrzowymi roślin i pozwalają im przetrwać niekorzystne warunki dzięki związkom organicznym zgromadzonym w tkankach magazynujących.

    Po wykopaniu organów podziemnych lekko je przesuszamy, dokładnie oglądamy, usuwamy uszkodzone i porażone części, a następnie przenosimy do pomieszczeń zabezpieczonych od mrozu, o temperaturze 3-10^oC, w zależności od gatunku (najwyższej temperatury wymagają bulwy begonii bulwiastej). Najlepszymi pomieszczeniami w uprawie amatorskiej są chłodne, ciemne piwnice (rośliny nie mają części zielonych, więc nie wymagają w przechowalniach światła). Zimujące części roślin najlepiej jest układać warstwami w skrzyneczkach i przesypać torfem, piaskiem lub trocinami. Bulwy mieczyka mogą być przechowywane "na sucho" w torbach papierowych lub ażurowych skrzynkach. Organy przechowywane w podłożu muszą być kilka razy w ciągu zimy zwilżane i kontrolowane pod kątem rozwoju chorób grzybowych.

       Organy spichrzowe tej grupy roślin powinno się sadzić dopiero po minięciu groźby wiosennych przymrozków (w połowie V), jedynie mieczyki możemy sadzić do gruntu już w połowie IV. Jeżeli mamy do dyspozycji miejsca ciepłe i dobrze oświetlone (szklarnie, widne parapety), możemy już w III wysadzić części podziemne do pojemników i przyspieszyć wyrastanie pędów. Tak przygotowane rośliny w momencie wysadzania do gruntu są już dobrze wyrośnięte i szybciej zaczynają kwitnąć.  Przed wysadzaniem roślin możemy wykonać zabieg rozmnażania roślin (szerzej na ten temat w dziale "rozmnażanie"). W zależności od rodzaju części podziemnej oraz gatunku rośliny stosujemy:

a. podział kłączy i bulw - dzielimy organy spichrzowe tak, aby każdy kawałek miał przynajmniej jeden dobrze rozwinięty pączek. Jest to sposób mało wydajny, ale bardzo prosty do wykonania.

b. sadzonki pędowe ścinane z podpędzonych bulw begonii bulwiastej i korzeni dalii.

    Ponadto, przed wysadzeniem, organy spichrzowe powinniśmy zabezpieczyć przed chorobami i szkodnikami. Najlepiej zastosować 20-minutową kąpiel w preparatach grzybobójczych i owadobójczych.

    Gatunki należące do tej grupy roślin są wymagające w stosunku do gleby - wszystkie wymagają dobrze uprawionej, ciepłej, zasobnej gleby. Szczególnie dobrze reagują na wyższe dawki potasu (obfitsze kwitnienie, większe organy spichrzowe, lepsze zimowanie), nie powinno natomiast stosować zbyt dużych dawek azotu.  Wszystkie gatunki wymagają stanowisk ciepłych i dobrze oświetlonych.

    Organy spichrzowe sadzimy na 3-4-krotną głębokość ich wysokości (nieco płycej na glebach ciężkich). Po posadzeniu stosujemy zabiegi typowe dla większości roślin tzn. podlewanie, odchwaszczanie, spulchnianie gleby, nawożenie, ochronę przed chorobami i szkodnikami, podpieranie wysokich roślin.

    2. Gatunki zimujące w postaci części asymilujących

   Do gatunków tych należą pelargonie, datury, kocanki włochate, iresyna, santolina, koleus ("pokrzywka").

Byliny zimujące w gruncie

        Jest to bardzo zróżnicowana grupa roślin, dlatego też i ich uprawa jest uzależniona od gatunku, dlatego po wiadomości szczegółowe odsyłam na stronę opisującą poszczególne gatunki bylin. Wśród bylin zimujących w gruncie są zarówno typowe rośliny zielne, jak i krzewinki, czyli rośliny drewniejące, ale pokrojem i wysokością przypominające rośliny zielne. Są w tej grupie rośliny stanowisk słonecznych i suchych, jak i typowe rośliny głębokiego cienia. Są w końcu takie, które kwitną tylko na przedwiośniu i takie, które stają się ozdobne dopiero jesienią. W tym rozdziale postaram się w miarę ogólnie nakreślić zalecenia uprawowe, choć jest to zadanie niezmiernie trudne. Schemat cyklu uprawy tej grupy roślin ilustruje poniższy rysunek:

        1. Wegetacja i kwitnienie

       2. Zimowanie w gruncie

            a. w postaci części podziemnej

               b. w postaci bezlistnej części nadziemnej z pąkami

               c. w postaci ulistnionych pędów (byliny zimozielone)

Zabiegi pielęgnacyjne przy uprawie bylin to:

1. Sadzenie roślin do gruntu

2. Pielęgnacja w czasie wegetacji

3. Przygotowanie do zimowania

4. Rozmnażanie

1. Sadzenie roślin do gruntu

Przygotowanie stanowiska

         Byliny, w zależności od pochodzenia mają skrajnie różne wymagania co do stanowiska (patrz: zestawienia).

        Byliny skalne, przystosowane do warunków słońca i suszy oraz słabej gleby, potrzebują gleby słabszej, uboższej w składniki pokarmowe, a na glebie zbyt żyznej będą traciły swój wysokogórski charakter. Dlatego też do gleby pod rośliny skalne dodajemy piasek, żwir i drobne kamyczki, natomiast ograniczamy nawożenie zarówno organiczne jak i mineralne. Gleba dla tej grupy roślin powinna być bardzo starannie zdrenowana.

        Byliny rabatowe wymagają najczęściej gleby żyznej, dobrze uprawionej, bogatej w próchnicę. Wiele bylin może kilkadziesiąt roślin rosnąć w jednym miejscu i nie znosi przesadzania, dlatego też gleba pod uprawę takich roślin powinna być szczególnie starannie przygotowana. Przede wszystkim należy glebę starannie przekopać, nawet na głębokość ok. 30 cm. Podczas kopania starannie wybieramy chwasty, a w szczególności chwasty trwałe (np. perz i podagrycznik). Można też na ok. miesiąc przed sadzeniem bylin zastosować herbicydy (np. Roundup), który pomoże nam pozbyć się uciążliwych chwastów. Ważnym elementem przygotowania gleby po uprawę bylin jest wzbogacenie gleby w próchnicę. W tym celu stosujemy nawozy organiczne - obornik, ziemię kompostową, odkwaszony torf lub drobno zmieloną odkwaszoną korę. Obornik powinien być dobrze rozłożony, a jeżeli dysponujemy jedynie świeżym obornikiem, to musimy go przykopać na rok przed sadzeniem bylin. Ziemię kompostową, obornik i torf stosujemy w dawce ok. 50 kg/10 m². warto też wzbogacić glebę w składniki mineralne - bardzo dobre są nawozy wieloskładnikowe (np. Azofoska) w ilości ok. 50 dag/10 m². Dodatkowo glebę możemy wzbogacić w azot, przekopując ją z wcześniej wysianymi roślinami motylkowymi (tzw. nawóz zielony).

        Poza glebą ważny jest także wybór odpowiedniego miejsca w ogrodzie. Dla większości bylin, szczególnie tych głęboko korzeniących się i żarłocznych, nieodpowiednie będzie sąsiedztwo drzew i krzewów. Natomiast dobrze będą się tu czuły rośliny o krótkiej wegetacji, kwitnące wiosną, gdy na drzewach nie ma jeszcze liści (np. zawilce wiosenne, serduszka) oraz byliny płytko korzeniące się i cieniolubne (np. kopytnik, barwinek, bodziszki). Ponadto byliny te bardzo lubią próchniczną glebę liściastą, której pod drzewami i krzewami jest pod dostatkiem.

Termin sadzenia bylin

            Jest on ściśle uwarunkowany okresem kwitnienia bylin. Podstawowa zasada mówi: byliny kwitnące wiosną sadzimy jesienią (IX-X), a kwitnące latem i jesienią sadzimy wiosną (IV). Ważne jest aby sadzenie jesienne zakończyć na tyle wcześnie, żeby rośliny zdążyły się przed zimą dobrze ukorzenić. Nie przesadzamy bylin w czasie ich kwitnienia. Rośliny wyprodukowane w pojemnikach mogą być sadzone przez cały okres wegetacji (nawet w czasie kwitnienia). Niektóre byliny mają ściśle określony termin sadzenia, i tak: piwonie dzielimy i sadzimy tylko na przełomie VII-VIII, kosaćce pod koniec VII, zawilec japoński - przed kwitnieniem - w V-VI.

 2. Pielęgnacja w czasie wegetacji

            Zabiegi pielęgnacyjne nie różnią się zasadniczo od pielęgnacji innych grup roślin i polegają na odchwaszczaniu, podlewaniu, nawożeniu, ściółkowaniu, cięciu, wycinaniu przekwitniętych kwiatów oraz ochronie przed chorobami i szkodnikami.

            Odchwaszczanie jest zabiegiem niezbędnym, szczególnie w pierwszym roku uprawy, kiedy byliny nie są jeszcze rozrośnięte. Jeżeli podczas przygotowania gleby przed sadzeniem dokładnie wybraliśmy wszystkie chwasty trwałe, to w następnych latach będziemy walczyć głównie z chwastami jednorocznymi oraz kiełkującymi chwastami wieloletnimi. Należy uważać, aby podczas odchwaszczania nie uszkodzić podziemnych części bylin, dlatego też zabieg ten najlepiej jest wykonywać płytko pracującymi narzędziami (motyka, pazurki). Po podcięciu chwastów zostawiamy je na wierzchu, aby wyschły. Jeżeli są to siewki, to można je, wyschnięte, zostawić na rabacie. Jeżeli natomiast chwasty zawiązały już nasiona, to trzeba je wynieść poza rabatę i zniszczyć.

3. Przygotowanie do zimowania

Rośliny cebulowe i bulwiaste zimujące w gruncie

    Do tej grupy roślin należą tulipany, narcyzy, hiacynty, lilie, przebiśniegi, śnieżyce, szafirki, krokusy, śniedki i wiele innych opisanych w dziale cebulowe. Są to rośliny wieloletnie, które ze względu na wrażliwość na nadmierną wilgotność gleby muszą być corocznie wykopywane z ogrodu na okres lata i przechowywane do jesieni w pomieszczeniach. Cykl uprawy tej grupy roślin na  przykładzie tulipana ilustruje poniższy rysunek:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Kwitnienie

2. Wykopywanie cebul

3. Suszenie, czyszczenie, sortowanie, przechowywanie

4. Sadzenie do gruntu

   - terminy sadzenia

    - przygotowanie stanowiska przed sadzeniem cebul       

    - głębokość sadzenia cebul

    - przygotowanie cebul przed sadzeniem

    - technika sadzenia

5. Zimowanie w gruncie

                                                             

1. Kwitnienie

            Przypada na okres wiosenny, rzadziej letni lub jesienny. Wczesną wiosną oraz w okresie poprzedzającym kwitnienie rośliny wymagają nawożenia azotem. Najlepiej jest zastosować doglebowo saletrę amonową (1 dkg/m²) w dwóch dawkach.  W okresie kwitnienia głównym zabiegiem uprawowym jest podlewanie roślin, spulchnianie gleby i niedopuszczanie do zachwaszczenia. Podlewamy w przypadku bardzo suchej wiosny, lepiej rzadziej ale obficiej. Ważne jest podlewanie gleby, a nie polewanie wodą po roślinach. Po przekwitnięciu usuwamy kwiaty wraz z fragmentem pędu kwiatostanowego, aby nie dopuścić do tworzenia się nasion, a tym samym osłabiania cebul. Pozostawiamy natomiast liście i część pędu kwiatostanowego, ponieważ zielone części rośliny nadal asymilują i produkują substancje odżywcze dla cebuli. Przekwitnięte rośliny stopniowo żółkną i pozornie zamierają. W tym czasie asymilaty stopniowo gromadzą się w częściach spichrzowych (cebule, bulwy).

2. Wykopywanie cebul

            Nie należy zbytnio spieszyć się z wykopywaniem cebul - zalecane jest pozostawienie ich w glebie przez ok. 5 tygodni po przekwitnięciu, ponieważ jest to czas intensywnego przyrostu cebul przybyszowych. Cebule tulipanów mieszańcowych oraz hiacyntów powinny być wykopywane co roku, w ostateczności co 2 lata. Cebule i bulwy pozostałych gatunków warto wykopywać co kilka lat. Jaki jest sens wykopywania i przechowywania cebul? Po pierwsze - zbyt długie pozostawienie cebul w jednym miejscu powoduje ich mocne zagęszczenie, drobnienie i osłabienie. Po drugie - większość roślin cebulowych pochodzi z obszarów stepowych, gdzie letnia susza jest okresem ich spoczynku. W naszym klimacie w okresie spoczynku przypadającym na lipiec notuje się największe ilości opadów deszczu w ciągu roku. Tak mokry miesiąc nie sprzyja spoczynkowi i przyczynia się do masowego wypadania cebul w wyniku rozwoju chorób grzybowych, dlatego też nie można nadmiernie opóźniać terminu kopania cebul. Cebule wykopujemy, gdy 1/3 łusek zbrązowiała, najlepiej w czasie bezdeszczowej pogody, tak aby gleba zdążyła nieco przeschnąć.

3. Suszenie, czyszczenie, sortowanie, przechowywanie

            Około 2 tygodnie po kopaniu, gdy cebule wstępnie przeschną w suchym, przewiewnym i chłodnym miejscu przystępujemy do oczyszczania ich z ziemi, resztek pędów i liści. Następnie cebule intensywnie dosuszamy, najlepiej w pomieszczeniach o wilgotności 70-80%, z dobrą wymianą powietrza, w temperaturze 25-35^oC, przez ok. 14 godzin. Pamiętamy, aby cebule nie były wystawione na działanie promieni słonecznych. Po wysuszeniu cebule sortujemy na wybory, usuwamy najdrobniejsze oraz uszkodzone i zainfekowane. Tak przygotowane cebule przechowujemy przez okres najlepszy dla danego gatunku (patrz: szczegółowe opisy gatunków cebulowych i bulwiastych). Cebule i bulwy tunikowe rozkładamy cienką warstwą w odkażonych ażurowych skrzynkach, natomiast cebule otwarte (np. lilii, szafirków, przebiśniegów) przechowujemy w torfie lub trocinach zapobiegających wysychaniu, w temperaturze ok. 2^oC i wilgotności 80-90%. Dla pozostałych gatunków przechowalnia powinna być sucha, przewiewna, o temperaturze ok. 20^oC. Inną temperaturę stosuje się w przypadku preparowania cebul. W czasie przechowywania zachodzą w cebuli istotne przemiany - powstają zawiązki części wegetatywnych (pędy, liście) oraz generatywnych (zawiązki kwiatów). Podczas przechowywania ważne jest systematyczne przeglądanie cebul pod kątem ich zdrowotności.

4. Sadzenie do gruntu

• terminy sadzenia

• przygotowanie stanowiska przed sadzeniem cebul

• głębokość sadzenia cebul

• przygotowanie cebul przed sadzeniem

• technika sadzenia

Terminy

        W zależności od gatunku (patrz: szczegółowe opisy) okres sadzenia trwa od końca lipca (narcyzy, zimowity) do listopada (kosaćce cebulowe). odpowiedni termin sadzenia jest bardzo ważny, ponieważ do zimy cebule muszą się dobrze ukorzenić w temperaturze ściśle uzależnionej od gatunku. Zbyt wczesne sadzenie cebul może spowodować przedwczesne wybicie liści i pędów, a zahamowanie rozwoju korzeni (zbyt wysoka temperatura). Takie "jesienne" liście są bardzo narażone na działanie mrozu.  Ponadto zbyt wysoka temperatura wczesną jesienią sprzyja rozwojowi chorób grzybowych. Zbyt późne sadzenie może spowodować z kolei, że cebule nie zdążą się ukorzenić przed zimą i będą miały przez to opóźniony rozwój wiosną. Przybliżone terminy sadzenia przedstawia tabela obok.

Przygotowanie stanowiska przed sadzeniem cebul

            Pod uprawę roślin cebulowych wybieramy miejsce jasne, ciepłe, osłonięte od wiatrów. Gleba powinna być dobrze zdrenowana, niezbyt zwięzła, piaszczysto-gliniasta, zasobna w próchnicę.

            Glebę pod uprawę roślin cebulowych powinniśmy zacząć przygotowywać już co najmniej jeden sezon wcześniej. Rośliny cebulowe bardzo dobrze reagują na nawożenie organiczne, natomiast nie znoszą świeżego obornika. Dlatego już rok wcześniej należy wzbogacić glebę w obornik i to w dawce nawet do 100 ton/ha!  Ponadto warto jako przedplon zastosować rośliny motylkowe, które wzbogacą glebę w azot. Natomiast tuż przed sadzeniem można rozłożyć ziemię kompostową. Na ok. 3 tygodnie przed sadzeniem należy glebę głęboko przekopać (nawet do 25 cm)., ponieważ wszystkie rośliny cebulowe lubią glebę głęboko i starannie uprawioną. Podczas kopania (orki) należy bardzo starannie wybrać wszystkie chwasty, szczególnie trwałe. Przed sadzeniem wzbogacamy glebę w fosfor i potas (np. superfosfat, siarczan potasu lub nawóz wieloskładnikowy np. Azofoska w ilości 100 g/m²) - pierwiastki te wpływają na jakość cebul. Warto też jesienią zastosować pierwszą dawkę nawożenia azotowego (dwie pozostałe wiosną - patrz: kwitnienie) w postaci amonowej (np. siarczan amonu). Większość roślin cebulowych preferuje gleby o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym (jedynie niektóre gatunki lilii wymagają stanowiska lekko kwaśnego).  Dlatego też warto przed sadzeniem sprawdzić odczyn gleby i zastosować ewentualne wapnowanie. Gleba ciężka i zlewna wymaga przed sadzeniem cebul zdrenowania oraz dodania piasku lub torfu, gleba lekka natomiast powinna być odpowiednio wcześniej nawieziona dużymi dawkami nawozów organicznych. Po przekopaniu (zaoraniu) gleby należy ją wyrównać grabiami (zbronować) i pozostawić na ok. 2 tygodnie, aby osiadła.

Głębokość sadzenia cebul

Każda cebula musi być posadzona na ściśle określoną głębokość. Głębokość zależy przede wszystkim od wielkości cebuli (cecha gatunkowa i odmianowa) - przyjmuje się zasadę trzech wysokości cebuli (patrz rysunek obok). Zgodnie z tą zasadą cebule mniejsze sadzimy płycej, a większe głębiej. Ponadto na glebach lżejszych powinno się sadzić cebule nieco głębiej niż na ciężkich i zlewnych.

Przygotowanie cebul przed sadzeniem

            Cebule, szczególnie otwarte, są bardzo wrażliwe na choroby grzybowe i powinny być przed sadzeniem zabezpieczone przed nimi. Najgroźniejsza choroba grzybowa to fuzarioza, której rozwój szczególnie nasila się podczas ciepłej i wilgotnej jesieni. Aby zapobiec rozwojowi i rozprzestrzenianiu się tej choroby stosuje się zabieg zaprawiania cebul przed sadzeniem. Polega on na moczeniu cebul w preparatach grzybobójczych zgodnie z aktualnym kalendarzem ochrony roślin ozdobnych. Do zaprawiania wybierać należy preparaty zawierające Kaptan, Topsin M lub Funaben. W sporządzonym roztworze moczy się całe cebule od 1/2 do 1 godziny (w zależności od preparatu i stężenia - warto przeczytać instrukcję na opakowaniu).

Technika sadzenia

        Zależy od przeznaczenia sadzonych roślin cebulowych.

        Najbardziej znana jest metoda zagonowa. Polega ona na wykopaniu rowka (zagon 1 na rysunku po prawo), umieszczeniu na jego dnie cebul i zasypaniu go ziemią pochodzącą z następnego rowka (zagon 2). Dzięki tej metodzie wszystkie cebule posadzone są na tej samej głębokości i w równych odstępach od siebie. Takie sadzenie "pod sznurek" jest przydatne na dużych plantacjach, ponieważ ułatwione są wszelkie zabiegi pielęgnacyjne. Nie ma tu jednak tak pożądanego w ogrodach przydomowych efektu nieregularności.

Jeśli natomiast chcemy uzyskać nieregularną rabatę wiosenną to warto zastosować tzw. metodę holenderską, która jest odmianą metody zagonowej (rysunek po lewo). Polega ona na wykopaniu dołka, najlepiej o nieregularnych kształtach i ułożeniu na wyrównanym dnie dołka cebul według własnej fantazji, pamiętając jednak, że cebule muszą być podobnej wielkości.

Cebule można też sadzić w różnego rodzaju pojemnikach (zdjęcie obok), które po pierwsze ułatwiają późniejsze wykopywanie cebul, a po drugie zabezpieczają przed gryzoniami.  Dno pojemnika wysypuje się płytką warstwą podłoża, na nim układa cebule i tak wypełniony pojemnik wkłada się np. do dołka wykopanego zgodnie z metodą holenderską.

Cebule można także sadzić pojedynczo w dowolnych miejscach ogrodu. Kwitnące w przypadkowych miejscach wiosenne rośliny cebulowe dają bardzo miły efekt, są jednak dość niewygodne w pielęgnacji oraz trudne do odszukania podczas wykopywania cebul. Pomocnym narzędziem do takiego sadzenia cebul jest specjalna sadzarka (zdjęcie obok). Często stosuje się sadzenie cebul na trawnikach. Idea takiej metody jest bardzo piękna - trawnik kwitnący wiosną! Należy jednak pamiętać, że ekspansywna trawa bardzo szybko zagłuszy rośliny cebulowe, a pielęgnacja roślin i wykopywanie cebul wręcz niemożliwe. Jedynie narcyzy całkiem nieźle radzą sobie wśród trawy, a ponadto są niejadalne dla gryzoni.

            Niezależnie od metody sadzenia, po zasypaniu cebul ziemią powierzchnię gleby dokładnie wyrównujemy, aby nie tworzyły się dołki, w których mogłyby się tworzyć zastoiska wody, a następnie teren obsadzony cebulami obficie podlewamy.

5. Zimowanie w gruncie

Większość gatunków cebulowych sadzonych jesienią bardzo dobrze znosi nasze zimy, a nawet wymaga okresu chłodu do prawidłowego rozwoju. Jednakże późną jesienią, najlepiej gdy powierzchnia gleby lekko zamarznie, warto wyściółkować miejsce z posadzonymi cebulami torfem lub drobną korą na grubość ok. 2-3 cm. Nie powinno się przykrywać cebul zbyt wcześnie, ani wykorzystywać do tego celu liści lub słomy, gdyż mogą się tam przed zimą zagnieździć gryzonie. Ściółkowanie ma na celu ochronę przed głębszym zamarzaniem gleby w bezśnieżne zimy, zapobiega gwałtownym zmianom temperatury gleby podczas roztopów wiosennych, chroni glebę przed nadmiernym nagrzewaniem i wysychaniem wiosną, ogranicza także rozwój chwastów. Okrycie zdejmujemy wczesną wiosną.

Drzewa i krzewy

Rośliny szklarniowe

Rośliny doniczkowe